W obliczu międzynarodowych kryzysów miasta i samorządy coraz częściej podejmują zadania wykraczające poza tradycyjną współpracę partnerską. Naukowcy z Frankfurtu nad Odrą i Poznania analizują, jak rosyjska wojna przeciwko Ukrainie zmienia relacje między miastami w Polsce, Niemczech i Ukrainie oraz jakie ma to znaczenie dla polityki zagranicznej, spójności społecznej i integracji europejskiej.
Frankfurt nad Odrą / Poznań, 2026 – Jaką rolę odgrywają dziś miasta i samorządy w stosunkach międzynarodowych? Temu pytaniu poświęcony jest dwuletni projekt badawczy „Paradiplomacy: Soft power in heavy shelling. New dynamics of German, Polish and Ukrainian towns paradiplomacy in Wartime Europe”. Projekt jest realizowany przez Uniwersytet Europejski Viadrina we Frankfurcie nad Odrą oraz Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu przy wsparciu Polsko-Niemieckiej Fundacji na rzecz Nauki. Projektem kieruje dr Susann Worschech z Uniwersytetu Europejskiego Viadrina.
Polityka zagraniczna poniżej szczebla państwowego
Paradyplomacja oznacza działalność dyplomatyczną prowadzoną poniżej szczebla państwowego. Chociaż tradycyjna polityka zagraniczna pozostaje przede wszystkim domeną rządów krajowych, miasta, samorządy i lokalne organizacje społeczeństwa obywatelskiego coraz częściej same występują jako podmioty stosunków międzynarodowych.
Partnerstwa miast od dawna nie ograniczają się już do spotkań chórów, akcji charytatywnych czy wymian młodzieży. Samorządy organizują pomoc humanitarną, rozwijają sieci transgraniczne, wspierają miasta partnerskie i zajmują stanowisko wobec konfliktów międzynarodowych.
Rosyjska wojna przeciwko Ukrainie znacznie przyspieszyła ten proces. Wiele niemieckich miast zintensyfikowało współpracę z partnerami w Polsce i Ukrainie, organizując transporty pomocy i publicznie sprzeciwiając się rosyjskiej agresji. Polskie miasta zmieniły kierunki swojej aktywności międzynarodowej i udzieliły szerokiego wsparcia ukraińskim samorządom.
Ukraińskie miasta muszą natomiast łączyć zadania związane z obroną, odbudową i zapewnianiem podstawowych usług publicznych. Międzynarodowe partnerstwa pomagają im pozyskiwać wsparcie oraz przedstawiać swoje potrzeby i interesy europejskim partnerom.
Jak wojna zmienia współpracę?
Zespół badawczy analizuje, jak od rozpoczęcia pełnoskalowej inwazji Rosji zmieniło się postrzeganie Europy Wschodniej oraz jaki wpływ wojna wywarła na współpracę lokalnych podmiotów. Jednym z głównych zagadnień jest także wzajemne oddziaływanie aktywności samorządowej i polityki zagranicznej państw.
Szczególną uwagę poświęcono nowym funkcjom partnerstw miast. W Ukrainie sieci samorządowe są coraz częściej wykorzystywane do pozyskiwania międzynarodowego wsparcia, a tym samym również do realizacji celów o znaczeniu ogólnopaństwowym. Według obserwacji zespołu badawczego tak ukierunkowane wykorzystywanie partnerstw jest dotychczas mniej widoczne w Polsce i Niemczech.
Intensywniejsza współpraca samorządowa może jednocześnie prowadzić do nowych napięć. Dzieje się tak zwłaszcza wtedy, gdy lokalne inicjatywy i krajowe strategie polityki zagranicznej zmierzają w różnych kierunkach albo gdy partnerzy mają odmienne oczekiwania wobec współpracy.
Około 400 partnerstw objętych analizą
W pierwszym etapie zespół dokumentuje istniejące partnerstwa i sieci łączące miasta w Polsce, Niemczech i Ukrainie. Między niemieckimi i ukraińskimi samorządami istnieje blisko 250 partnerstw. Około 200 współprac między większymi miastami zostanie uwzględnionych w analizie.
Szczególnie od rozpoczęcia pełnoskalowej inwazji Rosji powstało lub zostało reaktywowanych wiele partnerstw niemiecko-ukraińskich. Ze względu na dużą liczbę relacji polsko-niemieckich zespół koncentruje się również na około 200 partnerstwach miast z Polski i Niemiec.
Badanie obejmuje nie tylko miasta i administracje samorządowe, lecz także organizacje społeczeństwa obywatelskiego oraz istniejące między nimi powiązania. Równolegle naukowcy analizują oficjalne wytyczne, dokumenty polityczne i struktury instytucjonalne określające cele oraz ramy współpracy samorządowej.
Dyskursy, spójność społeczna i skutki polityczne
Projekt podejmuje kilka zagadnień, które dotychczas nie zostały wystarczająco zbadane w literaturze dotyczącej paradyplomacji i partnerstw miast. Relacje samorządowe analizowano wcześniej przede wszystkim z perspektywy integracji europejskiej i pojednania. Mniej wiadomo natomiast o tym, jak zmieniają się ich narracje, formy działania i oddziaływanie, gdy na pierwszy plan wysuwają się wojna i zagrożenie dla europejskich społeczeństw.
Badacze sprawdzają także, czy rosyjska inwazja zmieniła postrzeganie zachodniego wsparcia dla partnerów z Europy Wschodniej oraz jakie znaczenie w tych warunkach zachowują działania służące budowaniu pokoju.
Kolejnym obszarem analizy są powiązania między samorządową i państwową polityką zagraniczną. Celem projektu jest zmapowanie zaangażowanych podmiotów i sieci, zbadanie politycznych oraz instytucjonalnych uwarunkowań paradyplomacji, a także opisanie zmian w jej dyskursach i praktykach od 2022 roku.
W centrum zainteresowania znajdują się również skutki społeczne. Należą do nich zmiany kapitału społecznego, nowe formy działania łączące poziom lokalny i globalny oraz możliwe napięcia i podziały społeczne.
Polsko-niemieckie badania w regionie Odry
W skład zespołu Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu wchodzą prof. UAM dr hab. Tomasz Brańka, prof. UAM dr hab. Jarosław Jańczak oraz dr Igor Ksenicz. Uniwersytet Europejski Viadrina reprezentują dr Susann Worschech, Mona Richter i Maria Vtorushyna. Od 2 marca do 31 sierpnia 2026 roku projekt wspierają również dr Hanna Smaliichuk i Małgorzata Kocierz jako Research Fellows.
Projekt jest finansowany od początku 2026 roku przez Polsko-Niemiecką Fundację na rzecz Nauki i potrwa dwa lata. Został wybrany jako jeden z trzech projektów w ramach programu „‚Epochenwende‘? Der Angriffskrieg Russlands gegen die Ukraine und seine Auswirkungen auf Polen und Deutschland”. O dofinansowanie ubiegało się ponad 30 polsko-niemieckich projektów badawczych.
Koncentrując się na sieciach samorządowych, partnerstwach miast i współpracy transgranicznej, projekt analizuje zagadnienia istotne dla dalszego rozwoju stosunków między Polską, Niemcami i Ukrainą. Łączy przy tym dwa ośrodki akademickie regionu Odry i wnosi nowe perspektywy badawcze do debaty o roli miast we współczesnej Europie.
Więcej informacji o projekcie:
https://www.kiu.europa-uni.de/en/research/externally-funded-projects/paradiplomacy/index.html